niedziela, 17 sierpnia 2014

Żeliwny krzyż na kamiennym postumencie, Mokra k. Stąporkowa

Mokra k. Stąporkowa, Żeliwny krzyż na kamiennym postumencie. Nie wygląda zbyt okazale wtopiony w opłotkowy krajobraz, a zawiera tyle nagromadzonych symboli. Dopiero po uważnej analizie wykutej w kamieniu symbolice odkrywa swoje tajemnice. Po lewej stronie, u dołu widoczna gałązkę palmową. Foto. KW.
Mokra k. Stąporkowa, Żeliwny krzyż na kamiennym postumencie. 
Nie wygląda zbyt okazale wtopiony w opłotkowy krajobraz, a zawiera tyle nagromadzonych symboli. 
Dopiero po uważnej analizie wykutej w kamieniu symbolice odkrywa swoje tajemnice. 
Po lewej stronie, u dołu widoczna gałązka palmowa. Foto. KW.

Mokra. Nic nie wiedziałem o tej miejscowości. Będąc małym mieszkańcem Stąporkowa w latach 60. słyszałem o Hucisku, Wołowie, Grzybowie, Mysich Górkach (nieistniejąca już stacja kolejowa - Wąsosz), ale o Mokrej?
Niedawno trafiłem tam jadąc trasą przez Wąsosz, Janów, Czarną, Czarniecką Górę, Błotnicę, Duraczów…
„Poszukałem w historii”. Wszystkie wymienione miejscowości występują w kluczu „huciskim”, później „stąporkowskim”, - Mokra wchodziła w skład tych dóbr:
Wzmianka z roku 1811 informuje, że w tym czasie czynne były fryszerki w Błotnicy, Czarnej, Duraczowie, Janowie i Piasku oraz topornią w Wąsoszu. Nie uwidoczniono w niej wielkiego pieca, który wykazano w późniejszym wykazie fabryk żelaznych z roku 1823. Musiał być jednak czynny i w latach poprzednich — trudno bowiem sobie wyobrazić aby okoliczne fryszerki czynne były bez dostaw surówki wielkopiecowej. Pod względem gospodarczym należał wtedy Stąporków do uprzemysłowionego klucza „huciskiego" zwanego potem „stąporkowskim" – jednego z trzech na jakie podzielone były rozległe dobra Małachowskich, noszące nazwę „Końskie Wielkie". W jego skład wchodził Stąporków z wielkim piecem, fryszerką i folwarkiem zwanym „czworaki", fryszerki w Czarnej, Duraczowie, Janowie i Piasku, Błotnica z fryszerką i topornią. Wąsosz z fryszerką i stalownią oraz wsie: Gosań, Hucisko, Kozia Wola, Luta, Mokra, Włochów i młyn „Turzanka" z gonciarnią o tej samej nazwie stanowiły również część tych dóbr. Razem 1 wielki piec, 9 fryszerek, 1 folwark i 13 wsi pańszczyźnianych. [Andrzej Fajkosz, Tradycje przemysłowe Stąporkowa, Stąporków 1978]

Mokra k. Stąporkowa, Żeliwny, ażurowy krzyż na kamiennym postumencie. W zdobieniach zauważymy symbole Arma Christi: chusta św. Weroniki, młotek, obcęgi, pochodnie… (znajdziemy ich zapewne jeszcze kilka). Żeliwny krzyż jest prawdopodobnie wtórny - późniejszy. Foto. KW.
Mokra k. Stąporkowa, Żeliwny, ażurowy krzyż na kamiennym postumencie. 
W zdobieniach zauważymy symbole Arma Christi: 
chusta św. Weroniki, młotek, obcęgi, pochodnie… (znajdziemy ich zapewne jeszcze kilka). 
Żeliwny krzyż jest prawdopodobnie wtórny - późniejszy. Foto. KW.

Sięgam do niezawodnego opisu statystycznego z 1905 r. I tu się okazuje, że Mokra była jedną z największych miejscowości pod względem ilości mieszkańców (obojga płci) w gminie Duraczów. Wyprzedzał ją Stąporków - 704 mieszkańców, Rogów - 680; Mokra z ilością - 533 mieszkańców zajmowała trzecie miejsce. Dalej było 39 miejscowości gminy. I tak: Gosań - 522 mieszkańców, Kozia Wola - 501, Czarna - 494 mieszkańców…

Mokra k. Stąporkowa, Żeliwny krzyż na kamiennym postumencie. Kamienny postument - widok z przodu: od góry widoczny wykuty krzyż łaciński (zwykły) - crux ordinaria, poniżej Arma Christi: drabina, obcęgi (ukryte pod grubą warstwą farby), po lewej stronie kolumny nie rozpoznany symbol. Foto KW.

Mokra k. Stąporkowa, Żeliwny krzyż na kamiennym postumencie. Kamienny postument - widok z przodu: od góry widoczny wykuty krzyż łaciński (zwykły) - crux ordinaria, poniżej Arma Christi: drabina, obcęgi (ukryte pod grubą warstwą farby), po lewej stronie kolumny nie rozpoznany symbol. Foto KW.
Mokra k. Stąporkowa, Żeliwny krzyż na kamiennym postumencie. 
Kamienny postument - widok z przodu: od góry widoczny wykuty krzyż łaciński (zwykły) - crux ordinaria, poniżej Arma Christi: drabina, obcęgi (ukryte pod grubą warstwą farby), po lewej stronie kolumny nie rozpoznany symbol. Foto KW.

Natomiast w: Skorowidzu miejscowości RP, tom III, województwo kieleckie, Warszawa 1925; odnalazłem takie dane dotyczące wsi Mokra:
ludność - 558 (wyznania rzymsko-katolickiego 552, mojżeszowego - 6). Dodam, że Stąporków w tym czasie liczył 509 mieszkańców (wyznania rzymsko-katolickiego 442, mojżeszowego - 67), Rogów - 605 mieszkańców, Kozia Wola - 544 (wyznania rzymsko-katolickiego 538, mojżeszowego - 5, inne - 1)...
Zakończę ten opis informacją z innego, ciekawego dokumentu:
Charakterystyka miejscowości, w których planowane są spotkania oficerów Wojska Polskiego z ludnością w dniach 12 maja 1968 r.:
28. Mokra - ludności 693 osób, w tym utrzymujących się z rolnictwa 41 osób, pozostała ludność spoza rolnictwa. We wsi jest szkoła podstawowa, kółko rolnicze, ochotnicza straż pożarna, sklep GS. Założenia gospodarcze...
Wróćmy jednak do naszego krzyża. Jego symbolikę zawartą w kamieniu poznawałem stopniowo, powoli z każdą kolejną wizytą odkrywał swoje tajemnice i nie powiem bym za wiele wiedział.


Mokra k. Stąporkowa, Żeliwny krzyż na kamiennym postumencie - widok od tyłu. Widoczny u góry krzyż św. Andrzeja - crux decussata. Foto. KW.
Mokra k. Stąporkowa, Żeliwny krzyż na kamiennym postumencie - widok od tyłu. 
Widoczny u góry krzyż św. Andrzeja - crux decussata. Foto. KW.

Mokra k. Stąporkowa, Żeliwny krzyż na kamiennym postumencie - widok z prawej strony. Ten element zdobniczy przysporzył mi najwięcej problemów. Można interpretować go tak: Ten nierówno podzielony prostokąt skłaniam się interpretować jako alegorię uchylonego kamienia z pustego grobu Jezusa (Paweł Puton Radom). Foto. KW.
Mokra k. Stąporkowa, Żeliwny krzyż na kamiennym postumencie - widok z prawej strony. 
Ten element zdobniczy przysporzył mi najwięcej problemów. 
Można interpretować go tak: Ten nierówno podzielony prostokąt skłaniam się interpretować jako alegorię uchylonego kamienia z pustego grobu Jezusa (Paweł Puton Radom). Foto. KW.

Nie wiadomo kiedy został ufundowany. W krótkich rozmowach z mieszkańcami Mokrej padła data 1850 i nazwisko ewentualnego fundatora: Stąporek. Wymaga to jednak dalszych badań. Być może gruba warstwa olejnej farby zakrywa inskrypcje, być może podpisał się kamieniarz. Co do symboliki, która jest zawarta na krzyżu zasięgnąłem opinii znawcy, kolegi z Radomia Pawła Putona. Oto co ciekawego spostrzegł:
Po przyjrzeniu się całości nabieram pewności, że - choć może rzeźbiarz nie był zbyt „utalentowany", czy może był początkujący lub tym podobne - jego intencją było przedstawienie różnej symboliki związanej z męką śmiercią (a może i zmartwychwstaniem?) Jezusa Chrystusa.
- W dolnej części widać gałązkę palmową (?) - co mogłoby nawiązywać do Tryumfalnego wjazdu do Jerozolimy; lub też trzcinę ze znanej sceny „Ecce Homo" (?).
- Ten nierówno podzielony prostokąt skłaniam się interpretować jako alegorię uchylonego kamienia z pustego grobu Jezusa - mielibyśmy więc i do czynienia z próbą ukazania całego Triduum (?).
- Wyżej owe jednoznaczne Arma Christi od frontu oraz ten element, który można różnie interpretować - po lewo.
- Jeszcze wyżej widać od frontu krzyż łaciński (zwykły) - crux ordinaria, od tyłu zaś krzyż św. Andrzeja - crux decussata.


Charakterystyka miejscowości, w których planowane są spotkania oficerów Wojska Polskiego z ludnością w dniach 12 maja 1968 r. Dokument w zbiorach KW.
Charakterystyka miejscowości, w których planowane są spotkania oficerów 
Wojska Polskiego z ludnością w dniach 12 maja 1968 r. Dokument w zbiorach KW.

Krzyż nie jest wymieniony w: Katalogu zabytków sztuki w Polsce, tom III, województwo kieleckie, powiat konecki, Warszawa 1958. Ciekawi mnie, czy został ujęty w katalogu zabytków miasta i gminy Stąporków? Wymaga szybkiego remontu (jak widać na fotografiach popękany kamień spina kilka klamer).
KW