środa, 25 lipca 2012

Elektrownia Końskie 1913–1931

Końskie, zapewne lata dwudzieste XX wieku. Co ma fotografia przygodnej orkiestry do koneckiej elektrowni? Po lewej stronie widać parterowe zabudowania elektrowni. Dla porządku dodam, że orkiestra maszeruje ulicą Małachowskich (dzisiejsza ul. 1 Maja, a zabudowania elektrowni znajdują się na narożu ulic Jatkowej (dzisiejsza ul. Spółdzielcza) i Rogowskiej (dzisiejsza ul. Iwo Odrowąża). Fotografia z kolekcji Mariana Chochowskiego.
Końskie, zapewne lata dwudzieste XX wieku. Co ma fotografia przygodnej orkiestry do koneckiej elektrowni? Po lewej stronie widać parterowe zabudowania elektrowni. Dla porządku dodam, 
że orkiestra maszeruje ulicą Małachowskich (dzisiejsza ul. 1 Maja, a zabudowania elektrowni 
znajdują się na narożu ulic Jatkowej (dzisiejsza ul. Spółdzielcza) i Rogowskiej 
(dzisiejsza ul. Iwo Odrowąża). Fotografia z kolekcji Mariana Chochowskiego.

List od pani Hanny Ruśkiewicz-Piliczowej wraz z biogramami członków rodu Ruśkiewiczów otrzymałem od ks. Józefa Barańskiego. Znacząco dodał: pan będzie wiedział jak ten materiał wykorzystać, ja nie mam możliwości.

Tak oto stałem się pod koniec lat 80 dwudziestego wieku posiadaczem obszernego biogramu urodzonego w Końskich Tomasza Ruśkiewicza (1867-1926). Rozpoczęła się moja dwudziestoletnia przygoda z gromadzeniem wiadomości o koneckiej elektrowni. Ponieważ posiadany materiał przekroczył już „masę krytyczną” uznałem, że warto już podzielić się swoją wiedzą w tym mało znanym temacie.

Końskie, plan zabudowań elektrowni miejskiej na narożu ulic Jatkowej i Rogowskiej. Dok. ze zborów KW.
Końskie, plan zabudowań elektrowni miejskiej na narożu ulic Jatkowej i Rogowskiej. 
Dok. ze zborów KW.

Wrócę zatem do Tomasza Ruśkiewicza. Na marginesie dodam, że może warto upamiętnić by było postać wielkiego konecczanina i samej elektrowni jakąś skromną tablicą informacyjną (może w setną rocznicę powstania elektrowni?)... W biogramie, który pokazuję w odrębnym artykule jest zdanie, które informuje: ...wybudował i eksploatował elektrownie w Kielcach (1912) i w Końskich - 1913, a więc w przededniu wojny światowej.

Elektrownia w Końskich - statut spółki akcyjnej, opublikowany w formie 20. stronicowej książeczki w 1923; przedruk z Monitora Polskiego nr 224 z 3 października 1923. Dok. ze zbiorów KW.
Elektrownia w Końskich - statut spółki akcyjnej, opublikowany w formie 20. stronicowej książeczki 
w 1923; przedruk z Monitora Polskiego nr 224 z 3 października 1923. Dok. ze zbiorów KW.

Czy elektrownia była czynna w okresie I wojny? Czy Rosjanie, Niemcy i Austriacy podczas wycofywania się z miasta zdemontowali część wyposażenia elektrowni? Czy Tomasz Ruśkiewicz zarządzał konecką elektrownią w tym okresie? Wiemy, że w roku 1921 został dyrektorem zarządzającym i członkiem zarządu Polskiego Towarzystwa Elektrycznego. Musiał zatem w tym okresie być czynnym i aktywnym działaczem gospodarczym.

Elektrownia w Końskich - przypuszczalne zestawienie kosztów własnych i wpływów za energię elektryczną w miesiącu wrześniu 1922. Dok. ze zborów KW.
Elektrownia w Końskich - przypuszczalne zestawienie kosztów własnych i wpływów 
za energię elektryczną w miesiącu wrześniu 1922. Dok. ze zborów KW.

Kolejny dokument pochodzi z roku 1922 i jest zatytułowany: Przypuszczalne zestawienie kosztów własnych i wpływów za energię elektryczną w miesiącu wrześniu 1922 roku. A w nim ciekawe wiadomości z liczbami jak rodzynki w cieście. Chciałbym zwrócić czytelnikom uwagę na kilka pysznych informacji.

Pierwszą i chyba najważniejszą jest informacja o miesięcznym (?) zużyciu czystego koksu i drewna; odpowiednio 10 i 4 tony. Jest też informacja o wymianie lamp ulicznych - 4 sztuk, sprzedano (sprzedaż przewidywana - przewidziano niewielki zysk) we wrześniu 1930 roku 1400 kWh. Jak jest to niewiele - proszę porównać ta wielkość ze swoimi domowymi rachunkami... Pokazuję dokument w całości. Nigdzie nie znalazłem informacji o turbinie napędzanej zapewne silnikiem parowym (2 spalinowymi silnikami w późniejszym okresie?). Turbina i pozostałe urządzenia zużywały 75 kilogramów smaru na miesiąc. Znam natomiast jej moc, a informacja pochodzi o dziwo ze źródeł kościelnych: Rocznik diecezji sandomierskiej na 1930, Radom. Zacytuję fragment odnoszący się też do innych miejskich, prywatnych i zakładowych elektrowni:

W powiecie koneckim: Elektrownia miejska w Przedborzu mocy około 65 kW, w Szydłowcu mocy około 70 kW, w Końskich mocy około 130 kW, w majątku p. Jankowskich „Ruda Maleniecka” mocy około 6 kW na potrzeby prywatne, w zakładach przemysłowych „Odlewnia Żelaza i Emaliernia” w Kamiennej mocy około 78 kW, „Fabryka Maszyn Rolniczych” w Bliżynie o mocy 77 kW też tylko na potrzeby własne.

W powiecie opoczyńskim: Elektrownia miejska w Opocznie o sile około 70 kW, elektrownia w os. Drzewicy (spółka Ks. St. Zaremba i W. Rejski), w os. Jakubów gm. Przysucha (Spółka M. Kowalczykowa i I. Piekarski) zbywają energię poza obręb swych zakładów na użytek osób trzecich.

Z większych zakładów przemysłowych wytwarzających energię na potrzeby własne należy wymienić w Opocznie: fabrykę „Dziewulski i Lange” o mocy około 100 kW oraz fabrykę ceramiczną „Opoczno” o mocy około 50 kW; poza tym jest około 15 drobnych zakładów przemysłowych posiadających elektrownie.

Końskie, kamienica na ulicy 1 Maja 25 pochodząca z 1902 - lampa pamiętająca czasy elektrowni koneckiej, poniżej wspornik (jeden z niewielu w Końskich zachowanych) też pod lampę (naftową, gazową?). Fot. KW.
Końskie, kamienica na ulicy 1 Maja 25 pochodząca z 1902 - lampa pamiętająca czasy 
elektrowni koneckiej, poniżej wspornik (jeden z niewielu w Końskich zachowanych) 
też pod lampę (naftową, gazową?). Fot. KW.

Wcześniej, we wstępie jest informacja o budowie regionalnej dużej elektrowni, co stanowi zapowiedź upadku małych i niewydajnych elektrowni miejskich i zakładowych: Obecnie na tym terenie powstanie nie za długo wielka elektrownia okręgu kielecko-radomskiego, przy wydatnej pomocy rządu, mająca zasilać na pierwszy okres budowy następujące miasta i miasteczka: Zagożdżon, Kozienice, Zwoleń, Radom, Szydłowiec, Chlewiska, Bzinek, Niekłań, Końskie, Skarżysko, Starachowice, Ostrowiec, Opatów, Suchedniów, Zagnańsk. Elektrownia ta, przyczyni się w wielkiej mierze do uprzemysłowienia kraju i podniesienia go pod względem gospodarczo-ekonomicznym i kulturalnym. Celem powstania tej elektrowni jest tanie dostarczanie energii elektrycznej w celach oświetleniowych i przemysłowych.

Elektrownia w Końskich - pięć akcji imiennych pierwszej emisji 1924. Dok. ze zborów KW.
Elektrownia w Końskich - pięć akcji imiennych pierwszej emisji 1924. 
Dok. ze zborów KW.

Elektrownia w Końskich - świadectwo ułamkowe pierwszej emisji 1924. Dok. ze zborów KW.
Elektrownia w Końskich - świadectwo ułamkowe pierwszej emisji 1924. 
Dok. ze zborów KW.

Elektrownia w Końskich - jedna akcja imienna drugiej emisji 1928. Dok. ze zborów KW.
Elektrownia w Końskich - jedna akcja imienna drugiej emisji 1928. 
Dok. ze zborów KW.

Elektrownia w Końskich - talon do jednej akcji imiennej II emisji 1928. Dok. ze zborów KW.
Elektrownia w Końskich - talon do jednej akcji imiennej II emisji 1928. 
Dok. ze zborów KW.

Wyprzedzam nieco historię samej elektrowni. Wcześniej bo z dniem 15 września 1923 roku, dwóch ministrów: Minister Przemysłu i Handlu i Minister Skarbu zatwierdzili Statut Spółki Akcyjnej pod firmą „Elektrownia w Końskich, Spółka Akcyjna” z siedzibą w Końskich. Ze statutu dowiadujemy się, że założycielami spółki są: inż. Stanisław Malanowicz, inż. Jan Lewin, Władysław Kaszubski – burmistrz, Stanisław Majewski – kupiec, Eliasz Bialer – kupiec. W dokumencie jest również mowa o akcjach imiennych.

Elektrownia w Końskich - rachunek za energię elektryczną. Dok. ze zbiorów KW.
Elektrownia w Końskich - rachunek za energię elektryczną. 
Dok. ze zbiorów KW.

Kolejne dokumenty pochodzą z początku lat XXX dwudziestego wieku. Najciekawszym jaki pokazuję jest bloczek rachunków ze stycznia 1930 roku. Prawie sto rachunków - nazwiska odbiorców energii elektrycznej, adresy, nazwy firm; to prawdziwa kopalnia wiadomości.

Kolejne dwa dokumenty zapowiadają likwidację spółki Elektrownia w Końskich. Pierwszy pochodzi z 31 marca 1931 roku i porusza sprawę likwidacji spółki.

Elektrownia w Końskich - pismo z dnia 31.03.1931 skierowane do magistratu informujące o nadzwyczajnym walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. Proszę zwrócić uwagę na pkt 2 i 4 porządku dziennego. Dok. ze zbiorów KW.
Elektrownia w Końskich - pismo z dnia 31.03.1931 skierowane do magistratu 
informujące o nadzwyczajnym walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. 
Proszę zwrócić uwagę na pkt 2 i 4 porządku dziennego. Dok. ze zbiorów KW.

Elektrownia w Końskich - pismo z dnia 2.09.1931 skierowane do magistratu informujące o zwyczajnym walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. Proszę zwrócić uwagę na sformułowanie: Elektrownia w Końskich w likwidacji. Dok. ze zbiorów KW.
Elektrownia w Końskich - pismo z dnia 2.09.1931 skierowane do magistratu informujące 
o zwyczajnym walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. Proszę zwrócić uwagę na sformułowanie: 
Elektrownia w Końskich w likwidacji. Dok. ze zbiorów KW.

Kolejny z 2 września 1931 roku podaje do wiadomości, że: Zarząd Sp. Akc. Elektrownia w Końskich w likwidacji podaje do wiadomości pp. Akcjonariuszy, że w dniu 26 września 1931 roku o godzinie 5. po południu w sali Straży Ogniowej odbędzie się Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy…

W ostatnim okresie działalności elektrownią kierował Emil Wajs (w: Michał Ławacz, Mój rodowód, Warszawa 2009).

Maszyny i wyposażenie elektrowni zostały sprzedane do miasteczka Pińsk., a historia dopisała tragiczny ciąg dalszy. Z książki Niny Łuszczyk-Ilienkowej pt. Pińsk. Elektrownia. Mam 10 lat można wyczytać: Ojciec Pani Niny pracował w elektrowni kolejowej [tuż przed wojną], gdzie stały dwa dizle, dające prąd na miasto. I ich miarowy stukot był pierwszym, co po biciu serca matki usłyszałam na tym świecie - wspomina.
KW